Varllam Shallamov

Tregimet e Kollimës

(Përmbledhje)

Varllam Shallamov: Tregimet e Kollimës – Tregime,

Përktheu: Çezar Kurti,

Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë 1995.

NËPËR DËBORË

Si hapet rruga nëpër një djerrinë të mbuluar me dëborë? Përpara të gjithëve ecën një njeri, duke djersitur dhe duke sharë, duke hedhur me vështirësi herë njërën këmbë, herë tjetrën, duke ngecur herë pas here në dëborën e shkrifët dhe të thellë. Ky njeri shkon larg, duke e shënuar rrugën e tij me ca gropa të zeza jo të njëtrajtshme. Ai lodhet, shtrihet mbi dëborë, ndez një cigare dhe tymi i mahorkës nderet si një re e kaltërt mbi dëborën e bardhë e të ndritshme. Ky njeri shkon më larg, por reja rri akoma pezull atje ku ai pati pushuar, ajri është pothuaj se i palëvizshëm. Rruga hapet gjithnjë në ditë të qeta, në mënyrë që era të mos i mbulojë gjurmët e lëna nga njeriu me aq mundim. Njeriu vetë i cakton orientuesit në pafundësinë e dëborës - ndonjë shkemb apo ndonjë dru të lartë. Ai e drejton trupin e tij nëpër dëborë, ashtu sikundër drejton timonieri varkën nëpër lumë nga njëri kep në tjetrin.

Nëpër gjurmët jo të njëtrajtshme, nga të cilat është hapur një shteg i ngushtë, fillojnë të lëvizin pesë-gjashtë vetë të tjerë, duke ecur fare pranë njëri-tjetrit. Ata shkelin afër gjurmës, por kurrë në gjurmë. Pasi arrijnë deri në vendin e caktuar që më parë, ata kthehen prapa dhe nisin të ecin përsëri në mënyrë të tillë që të shkelin nëpër djerrinën me dëborë atë vend, ku akoma nuk ka shkelur këmba e njeriut. Rruga u hap. Nëpër të mund të ecin njerëz, slita të ngarkuara, traktorë. Po të kishin ecur në rrugën e të parit dhe të kishin shkelur në gjurmët e tij, do të ishte formuar një shteg i ngushtë, që mezi do të mund të kalohej, një tegel dhe jo rrugë, ca gropa, nëpër të cilat kalohet më me vështirësi se nëpër djerrinë. I pari e ka më të vështirë nga të gjithë, prandaj kur ai lodhet dhe s'ka më fuqi, në vend të tij po nga ajo pesëshe e ballit del përpara një tjetër. Secili nga ata që ecin nëpër dëborë sipas gjurmëve të të parit, edhe sikur të jetë më i vogli, më i dobëti, duhet të ecë nëpër një copë djerrinë të pashkelur, dhe jo të shkelë mbi gjurmën e të parit. Me traktorë dhe kuaj ecin lexuesit por jo shkrimtarët.

LOJA ME BORXH

Po luanin kumar me karta tek kujdestari i kuajve Naumov. Rojet që bënin dezhurnin nuk hynin kurrë në barakën e kujdestarëve të kuajve, duke menduar me të drejtë se detyra e tyre kryesore ishte të vëzhgonin të burgosurit e dënuar në bazë të nenit pesëdhjetë e tetë. Pastaj, si rregull, kundërrevolucionarëve nuk ua besonin kuajt. Ç'është e vërteta, komandantët me shpirt praktik ankoheshin, sepse humbisnin në këtë menyrë punëtorët më të mirë dhe më të kujdesshëm.Por në këtë drejtim instruksioni ishte i rreptë dhe i prerë. Me një fjalë, tek kujdestarët e kuajve ndjeheshe më i sigurt se kudo, prandaj dhe çdo natë atje mblidheshin vjedhësit për të zhvilluar duelet e tyre me letra bixhozi.

Në cepin e djathtë të barakës, në shtretërit e poshtëm, ishin shtruar ca batanije pambuku ngjyra-ngjyra. Në shtyllën e qoshes ishte lidhur me tel një "kollimkë" e ndezur, domethënë një llampë e bërë me dorë që digjte avuj benzine. Në kapakun e një kutie konservash nguleshin dhe saldoheshin tre-katër tuba të hapur bakri, ja kjo ishte dhe e gjithë pajisja. Për të ndezur një llampë të tillë, në kapak vendoseshin disa kongjij të ndezur, benzina nxehej, avulli ngjitej lart nëpër tuba dhe gazi i benzinës merrte flakë porsa t'i vihej një fije shkrepse.

Sipër batanijeve ishte një jastëk i fëlliqur, i mbushur me pupla, dhe në të dy anët e tij, duke i mbledhur këmbët sipas mënyrës burjate, kishin zënë vend "partnerët". Kjo ishte poza klasike e betejës me letra bixhozi në burg. Sipër jastëkut ishte një tufë me letra të reja. Këto nuk ishin letra të zakonshme të fabrikës, ato ishin letra të bëra me dorë nga mjeshtërit e këtyre punëve me një shpejtësi të jashtëzakonshme. Për përgatitjen e tyre duhej letër (çfarëdo libri), një copë bukë (që mbllaçitej dhe shtrydhej nëpërmjet një lecke për të nxjerrë niseshten, e cila duhej për ngjitjen e letrave), një copë lapsi kopjativ (në vend të bojës tipografike) dhe një thikë (për prerjen e kallëpeve dhe të vetë letrave).

Letrat e sotme porsa ishin përgatitur nga një vëllim i Viktor Hygosë, libër që dikush e kishte harruar mbrëmë në zyrë. Letra ishte e trashë, e plotë, kështu që fletët nuk ishte nevoja të ngjiteshin, gjë që bëhet kur letra është e hollë. Gjatë kontrolleve që bëheshin në kamp lapsat kopjativë mblidheshin patjetër. Ata konfiskoheshin edhe kur kontrolloheshin pakot. Kjo bëhej jo vetëm për "parandalimin" e mundësisë së fallsifikimit të dokumentave dhe të vulave (piktorë të tillë kishte plot), por edhe për të mënjanuar çdo mundësi rivalizimi me monopolin shtetëror mbi prodhimin e letrave të bixhozit. Me lapësat kopjativë prodhonin bojëra dhe me këto bojëra nëpërmjet një kallëpi letre të përgatitur posaçërisht formonin vizatimet në letrat e bixhozit, dama, fante, dhjetëshe të të gjitha llojeve. Figurat dhe numrat nuk dalloheshin për nga ngjyra, pastaj lojtarët as që kanë nevojë t'i dallojnë ato për nga ngjyra. Kështu, për shëmbull, për fantin spathi vizatohej shenja përkatëse në të dy cepat e kundërt të letrës. Vendosja dhe forma e vizatimeve ka qenë për shekuj me radhë e njëllojtë, ndërsa aftësia për t'i bërë vetë letrat futet në programin e edukimit "kalorsiak" të xhepashit.

Tufa e letrave të reja ishte mbi jastëk dhe një nga lojtarët përplasi sipër saj dorën e fëlliqur me gishtërinjtë e hollë, të bardhë, që nuk ishin mësuar me punë. Thoi i gishtit të vogël kishte një gjatësi jo të natyrshme, që ishte gjithashtu një "shik" i xhepashëve, po ashtu sikundër ishin edhe "fikset", arturinat, domethënë kurorat prej bronzi që vendoseshin sipër dhëmbëve plotësisht të shëndetshëm. Kishte madje edhe mjeshtra, të vetëquajtur mjeshtra për proteza dhëmbësh, të cilët fitonin jo pak nga përgatitja e të këtilla kurorave që kërkoheshin gjithnjë e më shumë. Përsa u përket thonjve, lyerja e tyre me manikyr do të ishte bërë zakon në "botën e krimit", sikur të kishte mundësi të gjendej manikyri në kushtet e burgut. Thoi i verdhë dhe i lëmuar shndriste si të ishte ndonjë gur i çmuar. Me dorën e majtë i zoti i thoit lëmonte flokët e verdhë, të fëlliqur dhe ngjitës. Ai ishte qethur "boks" me kujdesin më të madh. Balli i ulët, pa asnjë rrudhë, shtëllungat e verdha të vetullave, goja e gjerë si çorape i jepnin pamjes së tij atë veçori të rëndësishme për pamjen e jashtme të një vjedhësi, siç është të mos rënit në sy. Fytyrën e kishte të tillë që ishte e pamundur ta mbaje mend. Sa ta shikoje e harroje, nuk mbaje mend dot asnjë tipar dhe as që mund ta njihje po ta takoje përsëri. Ky ishte Sevoçka, mjeshtri i njohur i "tercit", "stosit" dhe "burit (1) _ tre lojrave klasike me letra, interpretues i frymëzuar i mijëra rregullave të bixhozit, respektimi i rreptë i të cilave është i detyrueshëm në një betejë të vërtetë. Për Sevoçkën thoshnin se ai "luan me mjeshtëri", domethënë tregon aftësitë dhe shkathtësitë e një batakçiu. Natyrisht, ai ishte edhe batakçi, sepse tek e fundit një lojë e ndershme midis vjedhësish është një lojë e bazuar mbi mashtrimin: ndiq me vëmendje dhe zbulo hiletë e partnerit se kjo është e drejta jote, por tregohu i shkathët edhe për të mashtruar vetë ose për të "mbrojtur" një fitore të dyshimtë.

Zakonisht luanin dy vetë, një me një. Asnjëri nga mjeshtrit nuk e ulte veten duke marrë pjesë në lojrat në grup, si për shembull në "xing". Nuk kishin aspak frikë të uleshin për të luajtur me "lojtarët" e zotë, sikundër në shah, ku një luftëtar i vërtetë kërkon të ndeshet me kundërshtarin më të fortë.

Partner i Sevoçkës ishte vetë Naumovi, brigadieri i kujdestarëve të kuajve. Ai ishte më i madh në moshë se kundërshtari (mor po sa vjeç ishte vallë ky Sevoçka? Njëzet? Tridhjetë? Dyzetë?), flokëzi, me një shprehje kaq të përvuajtur të syve të zinj, të futur brenda, sa që sikur të mos e dija se Naumovi ishte një xhepash i trenave nga Kubani, do ta merrja për ndonjë murg - shtegtar apo anëtar të sektit të dëgjuar "Një zot e di", një sekt që ka nja dhjetë vjet që haset nëpër kampet tona. Kjo përshtypje thellohej kur shihje kordonin me kryqin prej kallaji që rrinte varur në qafën e Naumovit. Jakën e këmishës e kishte të zbërthyer. Ky kryq nuk ishte aspak një trill, improvizim apo dëshirë për të blasfemuar. Në atë kohë të gjithë vjedhësit mbanin në qafë kryqe prej alumini, që shërbenin si shenjë dalluese e urdhërit të tyre, si një farë tatuazhi.

Në vitet njëzet vjedhësit mbanin në kokë kasketa të shkollës teknike, kurse më parë mbanin "kapitanka". Në vitet dyzet ata mbanin "kubankat", përthyenin qafat e çizmeve prej leshi, kurse në qafë mbanin varur nga një kryq. Kryqi zakonisht ishte i lëmuar, por në rast se kishte piktorë, i detyronin t'u bënin me gjilpërë mbi kryq qëndima për tema të preferuara: një zemër, një letër bixhozi, një kryq, një grua lakuriq... Kryqi i Naumovit ishte i lëmuar. Ai rrinte varur në gjoksin e zi dhe lakuriq të Naumovit, duke penguar leximin e një tatuazhi ngjyrë blu, që ishte një citat i Eseninit, i vetmi poet që ishte i pranuar dhe i kanonizuar nga "bota e krimit":

Sa pak rrugë kemi shkelur,

Sa shumë gabime kemi bërë.

- Me çfarë do luash? - Mezi shqiptoi përmes dhëmbëve Sevoçka me një përbuzje të pafund.Edhe ky konsiderohej si një fillim i mirë loje.

- Ja, këto leckat. Këtë zhelen... - dhe Naumovi i ra vetes në supe.

- Për pesëqind po e luaj, - e vlerësoi kostumin Sevoçka.

Në vend të përgjigjes u dëgjuan shumë fjalë sharjeje me zë të lartë, që duhej ta bindnin kundërshtarin se plaçka kushtonte shumë më tepër. Spektatorët, që kishin rrethuar lojtarët, po prisnin me durim fundin e kësaj uverture tradicionale. Sevoçka nuk mbeti prapa dhe shante më ndyrazi, duke dashur të ulte çmimin. Më në fund kostumi u vlerësua me një mijë.

Sevoçka nga ana e tij vuri në "lojë" disa xhupa të përdorur. Pasi xhupat u vlerësuan dhe u hodhën menjëherë sipër batanijes, Sevoçka ndau letrat...

Unë dhe Garkunovi, një ish inxhinjer tekstilesh, sharronim dru për barakën e Naumovit. Kjo ishte punë nate. Pas ditës sonë të punës në galeri na duhej të sharronim dhe të çanim dru për njëzet e katër orë. Vinim tek kujdestarët e kuajve menjëherë pas darkës, këtu ishte më ngrohtë se në barakën tonë. Pas punës dezhurni i Naumovit hidhte në gavetat tona "supë" të ftohtë, mbeturinat e të vetmes gjellë të përhershme, që në menynë e menxës quhej "borsh ukrainas", dhe na jepte nga një copë bukë. Ne uleshim në dysheme, në ndonjë qoshe, dhe hanim shpejt e shpejt atë që e kishim fituar me djersë. Hanim në errësirë të plotë, sepse "benzinkat" e barakës ndriçonin vendin e lojës, por, sipas vëzhgimeve të veteranëve të burgjeve, "luga e gjen vendin për në gojë pa u gabuar". Tani po shihnim lojën e Sevoçkës me Naumovin.

Naumovi e humbi "zhelen" e tij. Pantallonat dhe xhaketa ishin mbi batanije, afër Sevoçkës. Po luanin për jastëkun. Thoi i Sevoçkës vizatonte në ajër ca qëndisma të ndërlikuara. Letrat herë zhdukeshin në pëllëmbën e tij, herë shfaqeshin përsëri. Naumovi kishte mbetur në kanatjere, këmisha me jakë të shkurtër prej sateni kishte pësuar fatin e pantallonave. Një dorë e kujdesshme i hodhi krahëve një bluzë pa mëngë, por me një lëvizje energjike të supeve ai e hodhi në dysheme. Befas u bë heshtje. Sevoçka e kruante pa u ngutur jastëkun me thoin e tij.

-Po vë në lojë batanijen,- tha me zë të ngjirrur Naumovi

-Dyqind,- tha me një ton moskokëçarës Sevoçka.

-Një mijë, bushtër,- uluriti Naumovi.

-E pse?Kjo nuk është plaçkë! Kjo është "rreckë", "zhele", - tha Sevoçka.

- Vetëm për ty po e ngre në treqind.

Beteja vazhdonte. Sipas rregullave, beteja nuk mund të përfundonte përderisa partneri mund "të përgjigjej" akoma me ndonjë send.

- Do të luaj me valenkit!

- Nuk luaj me valenkit, - tha Sevoçka me një ton të prerë. - Nuk kam qejf të luaj me zhelet e shtetit.

Për disa rubla Naumovi humbi një peshqir ukrainas me gjela, një kuti cigaresh, mbi të cilën ishte vizatuar profili i Gogolit. Të gjitha i fitoi Sevoçka. Përmes lëkurës së errët të faqeve të Naumovit u duk një të kuq i dendur.

- Luajmë me borxh, - tha ai me një ton lutës.

- Posi jo, ore, dashke me borxh, - tha Sevoçka përnjëherësh dhe zgjati dorën prapa. Në çast në dorën e nderë u vendos një cigare mahorke e ndezur. Sevoçka e thithi fort dhe filloi të kollitej.

- Ç'më duhet mua të luaj me borxh me ty? Ne s'kemi për të udhëtuar, ku do t'i gjesh ti paratë? Si do ma lash borxhin? Apo mos do t'ua marrësh rojeve të shoqërimit?

Pranimi për të luajtur "me borxh" nuk ishte një lëshim i detyrueshëm sipas "ligjit", por Sevoçka nuk donte ta fyente Naumovin, nuk donte t'i hiqte shansin e fundit për të fituar ato që kishte humbur.

- Me njëqind, - tha ai me ngadalë. - Të jap një orë afat.

- Nëm letër. - Naumovi ndreqi kryqin dhe u ul. Ai rifitoi batanijen, jastëkun, pantallonat dhe përsëri i humbi të gjitha.

- Sikur të na zienit ca çifirkë, - tha Sevoçka, duke i futur plaçkat e fituara në një valixhe të madhe prej kartoni. Po pres.

- Zieni ca, djema, - tha Naumovi. Ishte fjala për një pije të çuditshme të veriut - një çaj i fortë, kur në një gotë jo fort të madhe me ujë të vluar hidhen pesëdhjetë e më shumë gram çaj. Pija është shumë e hidhur, pihet me gllenjka dhe shoqërohet me peshk të kripur. Ajo ta largon gjumin, prandaj dhe preferohet shumë nga vjedhësit dhe shoferët e veriut që bëjnë udhëtime të gjata. "Çifiri" duhet të veprojë në mënyrë shkatrrimtare mbi zemrën, por unë kam njohur çifiristë shumëvjeçarë, të cilët e durojnë atë pa u sëmurur asnjëherë. Sevoçka piu një gllënjkë nga gota që i servirën.

Naumovi rroku me vështrimin e tij të zi e të rëndë të gjithë ata që e rrethonin. Leshrat e kokës ishin gafëlluar. Vështrimi i tij arriti deri tek unë dhe u ndal. Një mendim i beftë shkrepi në trurin e Naumovit.

- Pa dil këtu.

Unë dola në dritë.

- Hiqe bluzën.

Ishte e qartë tashmë se si qëndronte puna dhe të gjithë po e ndiqnin me vëmendje këtë orvatje të Naumovit.

Nën bluzë unë kisha vetëm këmishën e trupit të burgut, gjimnastjorkën na e kishin dhënë dy vjet më parë dhe ajo ishte kalbur prej kohësh. U zhvesha.

- Pa dil ti, - tha Naumovi, duke shënuar me gisht Garkunovin.

Garkunovi hoqi bluzën. Fytyra iu zbardh. Nën këmishën e ndotur të trupit kishte veshur një triko leshi. Kjo ishte plaçka e fundit që kishte marrë nga e shoqja para se të nisej për në rrugën e gjatë, dhe unë e dija se si e ruante atë Garkunovi. E lante në banjë dhe e thante në trup, duke mos e lëshuar për asnjë minutë nga duart, sepse trikon do t'ia kishin vjedhur menjëherë shokët.

- Hiqe, - i tha Naumovi.

Sevoçka tundi gishtin në shenjë pëlqimi, rrobat e leshta vlerësoheshin shumë. Po t'ia jepte ndonjërit për ta larë, po t'i hiqte edhe morrat me avull të nxehtë, mund ta vishte edhe vetë, thurja ishte e bukur.

- Nuk e heq, - tha Garkunovi me zë të ngjirur. - Vetëm tok me lëkurën...

Iu vërsulën dhe e rrëzuan përtokë.

- Ai kafshon, - thirri dikush.

Nga dyshemeja u ngrit ngadalë Garkunovi, duke fshirë gjakun nga fytyra. Por në çast Sashka, dezhurni i Naumovit, po ai Sashkë që një orë më parë na hodhi "supë" si shpërblim që sharruam drutë, u përkul paksa dhe nxori diçka nga qafa e valenkit. Pastaj shtriu dorën nga ana e Garkunovit, dhe Garkunovi filloi të qante me ngashërim dhe të rrëzohej në ije.

- Po ju, nuk mund ta evitonit këtë, - bërtiti Sevoçka.

Në dritën e drithëruar të llampës me benzinë dukej se si po nxihej fytyra e Garkunovit.

Sashka hapi duart e të vrarit, shqeu këmishën e trupit dhe ia hoqi trikon e leshtë nga koka. Trikoja ishte e kuqe dhe gjaku mezi dukej në të. Sevoçka me kujdes, që të mos bënte pis gishtërinjtë, e palosi trikon dhe e futi në valixhen prej kartoni. Loja kishte përfunduar dhe unë mund të kthehesha. Tani më duhej të gjeja një ortak tjetër për të sharruar dru.

____________________________

l."terc" - lojë letrash, "stosi" ose "shtos" - lojë e vjetër letrash e oficerëve caristëë, "bura" - lojë letrash e vjedhësve.

NATËN

Darka ishte në të mbaruar. Glebovi po lëpinte pa u ngutur gavetën, po mblidhte me kujdes nga tavolina thërrimet e bukës me pëllëmbën e majtë dhe, duke e afruar te goja, i lëpinte thërrimet nga pëllëmba. Ai nuk po i gëlltiste dhe e ndjente se si pështyma në gojë po e pështillte e dendur dhe e etshme lëmshin e thërrimeve të bukës. Glebovi nuk do të ishte në gjendje të thoshte, nëse i shijonte apo jo. Shija është diçka tjetër, shumë e varfër në krahasim me atë ndjesi marramendëse dhe mekëse që shkakton ushqimi. Glebovi nuk ngutej të gëlltitej, buka tretej vetë në gojë dhe tretej shpejt.

Sytë e thelluar dhe të shndritshëm të Bagrecovit nuk po e shqisnin vështrimin e tyre nga goja e Glebovit, askush nuk do të kishte një vullnet kaq të fuqishëm, sa të shkëpuste vështrimin nga ushqimi që zhdukej në gojën e një njeriu tjetër. Glebovi gëlltiti pështymën dhe menjëherë Bagrecovi i ktheu sytë nga horizonti, drejt një hëne të madhe ngjyrë portokalli që po zvarritej në qiell.

- Eshtë tamam koha, - tha Bagrecovi.

Ata ecën të heshtur nëpër një shteg drejt shkëmbit dhe u ngjitën mbi një bregore të vogël, që rrethonte një kodër. Megjithëse dielli nuk kishte shumë kohë që kishte perënduar, gurët, që ditën t'i përcëllonin tabanët e këmbëve përmes gallosheve prej gome të veshura pa çorape, tani ishin krejt të ftohtë. Glebovi mbërtheu bluzën. Ecja nuk po e ngrohte.

- Eshtë larg? - pyeti ai duke pëshpëritur.

- Larg është, - u përgjigj Bagrecovi me zë të ulët.

U ulën të pushonin. Nuk kishin për çfarë të flisnin, nuk kishin as për çfarë të mendonin, çdo gjë ishte e qartë dhe e thjeshtë. Në sheshin që ndodhej në fund të bregores ishin ca grumbuj gurësh të shkulur dhe myshku të tharë.

- Unë mund të vija edhe vetëm, - u zgërdhi Bagrecovi, por dy vetë sikur është më qejf. Pastaj për mikun e vjetër...

Ata i kishin sjellë me të njëjtën anije vitin e kaluar.

Bagrecovi u ndal: "Duhet të shtrihemi, përndryshe na shohin".

Ata u shtrinë dhe filluan të hidhnin gurë anash. Gurë të mëdhenj. Gurë të tillë, që nuk mund t'i ngrenë dhe t'i zhvendosin as dy vetë, nuk kishte, sepse njerëzit që i kishin hedhur ata në mëngjes, nuk ishin më të fortë se Glebovi.

Bagrecovi shau me zë të ulët. Ai kishte gërvishtur gishtin dhe filloi t'i rridhte gjak. I hodhi plagës ca rërë, shkuli një copë pambuk nga xhupi, e shtrëngoi pas plagës, por gjaku nuk po ndalonte.

- Mpiksje e keqe, - i tha mospërfillës Glebovi.

- Ti mos je mjek? - pyeti Bagrecovi duke thithur gjakun.

Glebovi nuk u përgjigj. Koha kur kishte qenë mjek iu duk shumë e largët. Dhe a kishte ekzistuar kjo kohë? Tepër shpesh ajo botë prapa maleve, prapa detrave i dukej atij si një ëndërr, si një trillim. Reale ishte minuta, ora, dita - nga ngritja në mëngjes deri në sinjalin e fjetjes, më tutje nuk gërmonte dhe as që kishte forca për të gërmuar. Si të gjithë.

Ai nuk e dinte të kaluarën e atyre njerëzve që e rrethonin dhe as që interesohej ta dinte. Megjithatë, sikur nesër Bagrecovi ta shpallte veten doktor të filozofisë ose mareshall të aviacionit, Glebovi do ta kishte besuar, bile pa asnjë lëkundje. A kish qenë ai vetë ndokur mjek? Kishte humbur jo vetëm automatizmin e gjykimit, por edhe automatizmin e vrojtimeve. Glebovi e shihte se si Bagrecovi thithte gjakun nga gishti i fëlliqur, por asgjë nuk i tha. Kjo gjë sa i rrëshqiti në vetëdije, por vullnet për t'u përgjigjur as që gjeti në vetvete dhe as që kërkoi. Ajo vetëdije që i kishte mbetur akoma dhe që ndoshta nuk ishte vetëdije njerëzore ishte fare e topitur dhe tani ishte e drejtuar vetëm drejt një qëllimi - si t'i hiqte gurët sa më shpejt.

- Eshtë e thellë, me siguri? - pyeti Glebovi kur u ulën të pushonin.

- Si mund të jetë e thellë? - tha Bagrecovi.

Dhe Glebovi e kuptoi se kishte pyetur kot dhe se gropa vërtet nuk mund të ishte e thellë.

- Ja tek është, - tha Bagrecovi.

Ai preku një gisht njeriu. Një gisht i madh këmbe dilte që poshtë gurëve, në dritën e hënës ai dukej fare qartë. Gishti nuk ngjante me gishtërinjtë e Glebovit apo të Bagrecovit, por jo për shkak se ishte pa jetë dhe i ngrirë, në këtë drejtim nuk do të kishte shumë ndryshim. Thoi në këtë gisht të vdekur ishte i prerë, ndërsa vetë gishti ishte më i mbushur dhe më i butë se i Glebovit. Ata hoqën shpejt gurët, me të cilët ishte mbuluar trupi.

- Fare i ri, - tha Bagrecovi.

Të dy ata e tërhoqën me vështirësi trupin prej këmbësh.

- Sa i shëndetshëm, - tha Glebovi, duke iu marrë fryma.

- Po të mos ishte kaq i shëndetshëm, - tha Bagrecovi, do ta kishin varrosur siç na varrosin ne dhe s'kishim pse vinim sot këtu.

Ata ia përkulën krahët të vdekurit dhe i hoqën këmishën.

- Brekët i paska krejt të reja, - tha i kënaqur Bagrecovi.

Ia hoqën edhe xhupin. Glebovi e fshehu boçen me rroba nën xhup.

- Më mirë vishi, - tha Bagrecovi.

- Jo, nuk dua, - pëshpëriti Glebovi.

Ata e shtrinë të vdekurin përsëri në varr dhe e mbuluan me gurë.

Drita e kaltër e hënës që po lindte binte përmbi gurët, mbi pyllin e rrallë të tajgës, duke bërë që çdo bregore, çdo dru të shfaqej në një dritë të veçantë, jo si ditën. Çdo gjë dukej e vërtetë në mënyrën e vet, por jo ajo që ishte ditën. Kjo ishte si një pamje e dytë, natësore, e botës.

Rrobat e të vdekurit u ngrohën në gjirin e Glebovit dhe nuk dukeshin më si të huaja.

- Sikur ta ndizja njëherë, - tha Glebovi ëndërrimtar.

- Nesër do ta ndezësh.

Bagrecovi buzëqeshi. Nesër ata kanë për t'i shitur rrobat, do t'i këmbejnë me bukë dhe mbase do të mund të sigurojnë dhe pak duhan...

KARPENTIERËT

Kishte një ditë e një natë që nuk po ikte një mjegull aq e dendur, sa as dy hapa larg nuk mund ta shihje tjetrin. Por të shkoje larg i vetmuar as që kishte nevojë. Disa drejtime, mensa, spitali, truproja, gjendeshin me një instinkt të formuar në mënyrë të pakuptueshme dhe që është i ngjashëm me atë ndjenjë orientimi që e zotërojnë në një shkallë të plotë kafshët dhe që në kushte të përshtatshme zgjohet edhe tek njeriu.

Punëtorëve nuk u tregonin se sa gradë kishte arritur temperatura dhe as që ishte nevoja, sepse në punë duhej të dilnin sado ftohtë që të ishte. Pastaj ishin dhe veteranët, që e përcaktonin shkallën e të ftohtit me saktësi pa patur barometër. Në rast se mjegulla është me ngricë, do të thotë se përjashta temperatura është nën 40 gradë nën zero. Në rast se ajri gjatë frymëmarrjes del me zhurmë, por nuk është e vështirë akoma të marrësh frymë, do të thotë se temperatura është 45 gradë. Në rast se frymëmarrja është e zhurmshme dhe ajo ndërpritet, do të thotë se është 50 gradë. Mbi 55 gradë pështyma ngrin në ajër. Kishte dy javë që pështyma ngrinte në ajër.

Çdo mëngjes Potashnikovi zgjohej me shpresën se mos kishte rënë të ftohtit. Ai e dinte nga përvoja e dimrit të kaluar se sa do e ulët që të jetë temperatura, për ta ndjerë të ngrohtin ka rëndësi një ndryshim i theksuar, një kontrast. Bile edhe sikur temperatura të bjerë deri në 40-45˚, nja dy ditë do të jetë ngrohtë, kurse për më shumë se dy ditë, nuk kishte kuptim të bëje plane.

Por të ftohtit nuk po binte dhe Potashnikovi e kuptonte se nuk mund të duronte më shumë. Silla e mëngjesit mjaftonte shumë-shumë për një orë punë, pastaj vinte lodhja dhe të ftohtit të hynte "deri në palcë". Kjo shprehje popullore në këtë rast nuk ishte aspak metaforike. Vetëm sa mund ta tundje instrumentin dhe të kërceje sa në njërën në tjetrën këmbë për të mos ngrirë deri në kohën e drekës. Dreka e ngrohtë - supa "jushka" dhe dy lugë bollgur, zor se mund t'i rivendosnin forcat, por sidoqoftë të ngrohnin. Dhe forcat për të punuar përsëri mjaftonin vetëm për një orë, sepse pastaj Potashnikovin e shtrëngonte të ftohtit. Megjithatë, dita mbaroi dhe pas darkës, pasi piu ujë të ngrohtë me bukën që asnjë nga punëtorët nuk e hante në mensë me supë, por e merrte me vete në barakë, Potashnikovi u shtri menjëherë të flinte.

Natyrisht, ai flinte në shtretërit e sipërm, sepse poshtë ishte si një bimcë e akullt dhe ata që i kishin vendet e fjetjes poshtë, gjysmën e natës rrinin

pranë sobës, duke e pushtuar atë me duar, me radhë. Soba ishte pak sa e ngrohtë. Drutë mungonin vazhdimisht, për to duhej vajtur katër kilometra larg pas punës dhe që të gjithë i bënin bisht këtij detyrimi. Sipër ishte më ngrohtë, megjithëse të gjithë, natyrisht, flinin me rrobat e punës: me kapele, xhupa, pantallona të trasha pambuku. Sipër ishte më ngrohtë, por edhe atje natën flokët ngjiteshin nga ngrica pas jastëkut.

Potashnikovi e ndjente se si dita-ditës po i pakësoheshin forcat. Ai, që nuk ishte veçse një burrë tridhjetëvjeçar, çdo ditë e kishte më të vështirë të ngjitej dhe të zbriste nga shtretërit e sipërm. Një fqinji i tij kishte vdekur dje, vdiq dhe basta. Askush nuk u interesua pse vdiq, sikur shkaku i vdekjes të ishte vetëm një, ai që e dinin të gjithë. Dezhurni ditor u gëzua që ai vdiq jo në darkë, por në mëngjes. Racioni i të vdekurit i kishte mbetur dezhurnit. Të gjithë e kuptonin këtë gjë, dhe Potashnikovi mori guximin t'i afrohej dezhurnit. "Më këput një kore", por ai e priti me të shara kaq të forta, siç mund të shajë një njeri, që nga i dobët bëhet i fortë dhe që e di se sharjet e tij nuk ndëshkohen. Vetëm në rrethana të jashtëzakonshme i dobëti e shan të fortin dhe kjo vjen nga guximi që lind dëshpërimi. Potashnikovi qepi gojën dhe u largua.

Duhet marrë ndonjë vendim, duhet sajuar diçka me këtë tru të dobësuar. Ose të vdesë. Potashnikovi vdekjen nuk e kishte frikë. Por kishte një dëshirë të fshehtë, të zjarrtë, një farë kokëfortësie të fundit, dëshirë për të vdekur diku në spital, në shtrat, në dyshek, i rrethuar nga vëmendja e njerëzve të tjerë, por jo në rrugë, në të ftohtë, nën çizmet e rojeve të shoqërimit, në barakë, midis të sharave, pisllëkut dhe midis mospërfilljes së plotë nga ana e të gjithëve. Nuk i fajësonte njerëzit për mospërfilljen. Prej kohësh e kish kuptuar nga vinte kjo topitje shpirtërore, kjo ftohtësi shpirtërore. Ngrica, po ajo ngricë që e shndërronte në akull pështymën në ajër, ishte futur deri brenda në shpirtin e njeriut. Kur mund të ngrinte palca e kockës, mund të ngrinte dhe të topitej edhe truri, mund të ngrinte edhe shpirti. Për asgjë nuk mund të mendoje në ngricë. Edhe shpirti kishte ngrirë, ishte rrëgjuar dhe mbase do të mbetet përgjithnjë i ftohtë. Potashnikovit nuk i kishte mbetur gjë tjetër, përveç dëshirës për të duruar, për të dalë i gjallë nga kjo ngricë.

Pasi përlau gavetën me supë të ngrohtë, duke mbllaçitur bukën, Potashnikovi arriti deri tek vendi i punës, duke i tërhequr këmbët me zor. Brigada ishte rreshtuar para fillimit të punës, ndërsa për të gjatë rreshtit po ecte një burrë i trashë surratkuq me një shapkë prej lëkure dreri, me pantallona jakutësh dhe me një xhup të bardhë - treçerekësh. Ai u ngulte

vështrimin fytyrave të fëlliqura dhe të cfilitura. Brigadieri iu afrua duke i thënë diçka njeriut me shapkën prej lëkure dreri.

- Ju siguroj, Aleksandër Jevgenieviç, se unë nuk kam njerëz të tillë. Më mirë shkoni tek Sobolevi apo tek ordinerët. Këta këtu janë intelektualë, Aleksandër Jevgenieviç. Këta të torturojnë.

Njeriu me shapkën prej lëkure dreri e hoqi vështrimin nga njerëzit dhe u kthye nga brigadieri.

- Brigadierët nuk i njohin njerëzit e tyre, as që duan t'i njohin, as ne nuk duan të na ndihmojnë, - tha ai me një zë të ngjirrur.

- Si të doni, Aleksandër Jevgenieviç.

- Ja, ta tregoj unë tani. Si e ke mbiemrin?

- Ivanov e kam, Aleksandër Jevgenieviç.

- Ja, shih! Ej, djema, dëgjoni me vëmendje! - Njeriu me shapkën prej lëkure dreri doli para brigadës. - Drejtorisë i duhen karpentierë që të bëjnë arka për transportimin e dheut.

Të gjithë po heshtnin.

- E shikoni, Aleksandër Jevgenieviç? - i pëshpëriti brigadieri.

Papritmas Potashnikovi dëgjoi zërin e vet:

- Si urdhëron. Unë jam karpentier, - dhe bëri një hap përpara.

Nga krahu i djathtë, pa thënë asnjë fjalë, bëri një hap përpara një tjetër. Potashnikovi e njihte, ishte Grigorievi.

-Hë, - njeriu me shapkën prej lëkure dreri iu kthye brigadierit. - Ç'do të thuash tani ti, rrotë mulliri, qelbësirë? Ejani djema pas meje.

Potashnikovi dhe Grigorievi u nisën pas njeriut me shapkën prej lëkure dreri. Ai ndali hapat.

- Po të ecim kështu, - bërtiti ai, - as në drekë nuk do të sosim. E bëjmë këshhtu. Unë po eci përpara, kurse ju shkoni në zdrukthari tek përgjegjësi i punimeve Sergejev. E dini se ku është zdruktharia?

- E dimë, e dimë, - thirri Grigorievi. - Na qerasni, ju lutem, me një cigare.

- Gjithnjë cigare lipni, - mërmëriti nëpër dhembë njeriu me shapkën prej lëkure dreri dhe, pa e nxjerrë paqetën nga xhepi, mori e u dha dy cigare.

Potashnikovi ecte përpara dhe po mendonte i tendosur. Sot ai do të rrijë në zdruktharinë e ngrohtë, duke mprehur sëpata dhe duke gdhendur bishta. Duke mprehur edhe sharra. S'ka përse të nxitojë. Deri në drekë ata "do të marrin në dorëzim" instrumentat, do të bëjnë fletë-daljen, do të gjejnë magazinierin. Kurse në darkë, kur ta marrin vesh se nuk di t'i bëjë bishtat e sëpatave dhe as të hapë dhembët e sharrës, do ta përzënë dhe nesër do të

kthehet përsëri në brigadë. Por sot do të jetë ngrohtë. Ndoshta edhe nesër, edhe pasnesër ai do të bëjë punën e karpentierit, në rast se Grigorievi merr vesh nga ky zanat. Ai do të bëhet ndihmës i Grigorievit. Dimri është në të mbaruar. Gjatë verës, asaj vere aq të shkurtër, ai do të bëjë si do të bëjë.

Potashnikovi ndaloi, duke pritur Grigorievin.

- Ti mund ... ta bësh punën e karpentierit? -mezi shqiptoi ai, duke iu marrë fryma nga një shpresë e lindur befas.

- Që ta dish ti, - i tha Grigorievi tërë gaz, - jam aspirant i Institutit Filologjik të Moskës. Unë mendoj se çdo njeri që ka arsim të lartë, aq më tepër humanitar, duhet të dijë medoemos të mprehë sëpata dhe të hapë dhembët e sharrës. Aq më tepër, kur kjo punë bëhet pranë sobës së nxehtë.

- Domethënë edhe ti...

- Asgjë nuk do të thotë. Për nja dy ditë do t'ua hedhim, kurse pastaj... e ç'punë ke ti se çfarë do të bëhet pastaj?

- Mund t'ua hedhim për një ditë, kurse nesër do të na kthejnë në brigadë...

Të dy bashkë mezi e hapën derën që kishte ngrirë. Në mes të zdruktharisë flakëronte një sobë hekuri e skuqur flakë dhe pesë zdruktharë pa triko dhe pa kapele po punonin në bankot e tyre të punës. Të porsaardhurit u ulën në gjunjë para derës së hapur të sobës si të ishte perëndia i zjarrit, një nga perënditë e para të njerëzimit. Pasi hoqën dorezat, ata nderën drejt zjarrit duart që kishin humbur ndieshmërinë dhe nuk e ndien menjëherë ngrohtësinë. Pas një minuti Grigorievi dhe Potashnikovi hoqën kapelet dhe zbërthyen xhupat pa u ngritur nga vendi.

- Përse keni ardhur? - i pyeti armiqësisht një zdrukthar.

- Ne jemi karpentierë. Do të punojmë këtu, - tha Grigorievi.

- Me urdhër të Aleksandër Jevgenieviçit, - shtoi me nxitim Potashnikovi.

- A, domethënë për ju na paska thënë përgjegjësi i punimeve që t'u japim sëpata? - pyeti Arnshtremi, një usta i vjetër, që po zdrukthonte në një cep ca bishta për lopata.

- Për ne, për ne...

- Na, merrini, - tha Arnshtremi, duke i vështruar me mosbesim. - Ja tek keni dy sëpata, sharrën dhe dhembhapësin. Dhembhapësin e ktheni përsëri. Ja tek keni dhe sëpatën time, më bëni një bisht.

Arnshtremi buzëqeshi.

- Normën ditore për bishta sëpatash e keni tridhjetë copë, - tha ai.

Grigorievi mori nga dora e Arnshtremit një copë druri dhe filloi ta gdhendëte. Ra sirena e drekës. Arnshtremi, pa i hequr ende rrobat, filloi të

shikonte pa thënë asnjë fjalë punën e Grigorievit.

- Tani e ke rradhën ti, - i tha ai Potashnikovit.

Potashnikovi e vuri drurin mbi një kërcu, mori sëpatën nga duart e Grigorievit dhe filloi të gdhendte.

Marangozët kishin vajtur për të ngrënë, kështu që në zdrukthari nuk kishte njeri tjetër përveç atyre të treve.

- Na, merrni dy bishtat e mi, - Arnshtremi i dha Grigorievit dy bishta të gatshëm, - dhe ua vini sëpatave. Mprihni sharrën. Sot dhe nesër ngrohuni tek soba. Pasnesër shkoni atje nga erdhët. Merrni dhe një copë bukë për drekën.

Sot dhe nesër ata u ngrohën tek soba, kurse të pasnesërmen të ftohtit ra menjëherë deri në 30 gradë. Dimri ishte në të dalë.

NORMA INDIVIDUALE

Në mbrëmje, duke mbledhur metrin, normisti tha se të nesërmen do t'i jepte Dugajevit një normë individuale. Brigadieri që ndodhej pranë dhe i lutej normistit t'i jepte borxh "nja dhjetë kubikë deri të pasnesërmen", papritmas heshti dhe filloi të sodiste yllin e mbrëmjes që kish nisur të vezullonte prapa kreshtës së kodrës.

Baranovi, "ortaku" i Dugajevit, që ishte duke ndihmuar normistin të maste punën e bërë, mori lopatën dhe filloi të pastronte ballin e frontit, megjithëse e kishte pastruar me kohë.

Dugajevi ishte njëzet e tre vjeç dhe çdo gjë që shihte e dëgjonte këtu më shumë e habiste se sa e trembte.

Brigada u mblodh për apel, dorëzoi instrumentat dhe rreshti i çrregullt i të arrestuarve u kthye në barakë. Dita e mundimshme mbaroi. Në mensë Dugajevi, pa u ulur fare, piu drejt e nga gaveta porcionin e supës së ftohtë dhe të yndyrshme me elb. Buka shpërndahej që në mëngjes për të gjithë ditën dhe ishte ngrënë prej kohësh. Donte të pinte një cigare. Pa rreth e rrotull për të gjetur një njeri, të cilit mund t'i kërkonte një bisht cigare. Në pezulin e dritares Baranovi po pështillte në një letër ca grimca mahorke nga një qese duhani e kthyer. Pasi i mblodhi të gjitha me kujdes, Baranovi pështolli një cigare të hollë dhe ia zgjati Dugajevit.

- Na pije, më lër edhe mua, - i tha ai.

Dugajevi u çudit, sepse ai dhe Baranovi nuk kishin miqësi. Por në uri, të ftohtë dhe pagjumësi nuk mund të lidhësh asnjë miqësi, dhe Dugajevi, megjithëse në moshë të re, e kishte kuptuar falsitetin e fjalës së urtë për miqësinë që provohet në fatkeqësi dhe mjerim. Që miqësia të jetë miqësi, duhet që themeli i saj i fortë të jetë hedhur që atëherë, kur kushtet e jetesës nuk kanë arritur atë cakun e fundit, pas të cilit tek njeriu nuk ka më asgjë njerëzore, por ka vetëm mosbesim, inat dhe gënjeshtër. Dugajevit i kujtohej mirë fjala e urtë e veriut, tre këshillat për të burgosurit: mos beso, mos ki frikë, mos lyp...

Dugajevi thithi me etje tymin e ëmbël të mahorkës dhe iu muarën mendtë.

- Po më ikin forcat, - tha ai.

Baranovi heshti.

Dugajevi u kthye në barakë, u shtri dhe mbylli sytë. Kohët e fundit

flinte keq, uria nuk e linte të flinte si duhet. Endërrat që shihte ishin shumë të mundimshme - franxholla, supëra të yndyrshme që nxjerrin avull... Gjumi nuk e zuri shpejt dhe megjithatë një gjysmë ore para sinjalit të zgjimit i kishte hapur sytë.

Brigada erdhi në vendin e punës. Të gjithë u shpërndanë nëpër frontet e tyre.

- Ti do të presësh, - i tha brigadieri Dugajevit. Do të ta caktojë punën vetë normisti.

Dugajevi u ul përtokë. Ai ishte raskapitur tanimë kaq shumë, sa mund ta shihte me mospërfilljen më të plotë çdo ndryshim në fatin e tij.

Gjëmuan karrocat e dorës nëpër trap, kërcitën lopatat nëpër gurë.

-Eja këtu, - i tha normisti Dugajevit. - Ja tek e ke vendin. -Ai mati kubaturën e frontit dhe vendosi një shenjë - një copë kuarc.

- Deri këtu, - tha ai. - Trapisti do të vendosë dërrasat deri te trapi kryesor. Do të shkarkosh atje, ku shkarkojnë të gjithë. Ja tek i ke lopatën, qylykun, qysqinë dhe karrocën.Fillo.

Dugajevi filloi i bindur punën.

-Edhe më mirë, - mendoi ai. - Asnjë nga shokët nuk do të më mërmërisë nëpër dhëmbë se punoj keq. Këta ish fshatarë nuk janë të detyruar ta kuptojnë apo ta dinë se Dugajevi është i pastërvitur në këto punë, se menjëherë pas shkollës ai filloi të studionte në universitet, kurse bankën universitare e këmbeu me këtë frontin këtu. Sikush për vete. Ata nuk janë të detyruar, nuk kanë pse ta kuptojnë që ai është sfilitur nga uria prej kohësh, që ai nuk di të vjedhë. Aftësia për të vjedhur është virtyti i parë këtu në veri në të gjithë llojshmërinë e saj, duke filluar me bukën e shokut dhe duke mbaruar me sigurimin e mijëra përfitimeve nga komanda për arritje të paqëna, për realizime të rreme. Asnjeri nuk do t'ia dijë që Dugajevi nuk mund ta durojë ditën e punës 16 orëshe.

Dugajevi transportonte, gërmonte, mbushte karrocën, prapë transportonte dhe prapë gërmonte dhe mbushte.

Pas pushimit të drekës erdhi normisti, pa punën që kishte bërë Dugajevi dhe iku pa thënë asnjë fjalë... Dugajevi përsëri gërmonte, mbushte karrocën. Deri tek shenja e kuarcit ishte ende shumë larg.

Në mbrëmje normisti erdhi përsëri dhe hapi metrin-shirit. Ai mati punën që kishte bërë Dugajevi.

- Njëzet e pesë përqind, - tha ai dhe vështroi Dugajevin. - Njëzet e

pesë përqind. E dëgjove?

- E dëgjova, - tha Dugajevi. - Atë e çuditi kjo shifër.

Puna ishte kaq e rëndë, kaq pak gurë kapte lopata, kaq e vështirë ishte të

gërmoje. Shifra prej njëzet e pesë përqind të normës iu duk Dugajevit shumë e madhe. I ishin mpirë pulpat, nga shtytja e

karrocës, i dhimbnin krahët, duart, koka. Ndjenjën e urisë e kishte humbur prej kohësh. Dugajevi hante, sepse shihte që hanin të tjerët. Një zë i brendshëm sikur i thoshte: duhet të hash. Por ai nuk donte të hante.

- Epo, mirë, - i tha normisti duke ikur. - Mbeç me shëndet.

Në darkë Dugajevin e thirri hetuesi. Ai iu përgjigj katër pyetjeve: emri, mbiemri, neni, afati. Katër pyetje që i bëhen një të burgosuri tridhjetë herë në ditë. Pastaj Dugajevi shkoi të flinte. Ditën tjetër ai punoi përsëri me brigadën, me Baranovin, kurse natën e ditës së pasnesërme ushtarët e çuan pas stallës së kuajve dhe nëpër një shteg e çuan afër pyllit, afër një vendi, ku ishte një gardh i lartë me telat me gjemba të shtrira përsipër, i cili nuk linte të dukej një grykë e vogël, dhe nga ku netëve dëgjohej uturima e largët e traktorëve. Dhe kur e kuptoi se si ishte puna, Dugajevit i erdhi keq që kishte punuar më kot, që ishte munduar më kot atë ditën e tij të fundit.

PAKOJA

Pakot dorëzoheshin në truproje. Brigadierët verifikonin identitetin e marrësit. Kompensata thyhej dhe kërciste në një mënyrë të veçantë, siç kërcasin kompensatat. Drurët e këtushëm nuk thyheshin kështu, nuk ulurinin me të tillë zë. Pas një barrjere me stola, njerëz me duar të pastërta dhe me uniforma ushtarake si tepër të rregullta hapnin, kontrollonin, tundnin dhe dorëzonin. Kutitë e pakove, që mezi kishin mbetur gjallë nga një udhëtim i gjatë prej disa muajësh, të hedhura me shkathtësi, binin në dysheme dhe çaheshin. Nëpër dysheme shpërndaheshin pafka sheqeri, fruta të thara, qepë të kalbura, pako të shtypura me duhan. Askush nuk i mblidhte ato që binin dhe shpërndaheshin përtokë. Të zotët e pakove nuk protestonin, të mirrje një pako ishte mrekullia e mrekullive.

Afër truprojes rrinin rojet e shoqërimit me pushkë në duar, në mjegullën e bardhë të ngrirë lëviznin ca figura të panjohura.

Unë po rrija pranë murit dhe po prisja radhën. Ja këto copat bojëqielli sikur s'janë akull! Mor po ato janë sheqer! Sheqer! Sheqer! Nuk do të kalojë vetëm se një orë dhe unë do të mbaj në duar ca copa të tilla dhe ato do të shkrihen. Ato do të shkrihen vetëm në gojë! Një copë e tillë mua më mjafton për dy herë, për tri herë.

Po duhani! Duhan kontinenti, "Biellka" ose "Kremençug No 2" nga Jarosllavi. Do të pij duhan, do t'i qeras të gjithë, të gjithë, të gjithë, dhe para së gjithash ata që ma kanë dhënë për ta thithur cigaren gjatë të gjithë këtij viti. Duhan kontinenti! Në racion ne na jepnin edhe duhan që e hiqnin nga depot e ushtrisë për shkak se kishte kaluar afati i ruajtjes. Kjo ishte një aventurë me përpjestime gjigande, sepse në kamp sillnin të gjitha ato produkte që e kalonin "afatin e ruajtjes". Por tani do të pij duhan të vërtetë. Në rast se gruaja nuk e di se duhani duhet të jetë sa më i fortë, dikush do t'ia ketë thënë.

- Mbiemri?

Pakoja kërciti dhe nga arka u derdhën kumbulla të thata, kokërra të lëkurta kumbullash të thara. Po sheqeri ku është? Edhe kumbulla nuk ka më shumë se dy tre grushte...

- Të paskan dërguar çizme me shollë! Çizme pilotësh! Ha-ha-ha! Me shollë kauçuku! Ha-ha-ha! Si të komandantit të minierës. Na, merri!

Unë po rrija si i hutuar. Ç'më duhen mua çizmet? Këtu mund të veshësh

çizme vetëm në ditët e festave, mirëpo festa nuk kishte. Tjetër punë do të ishte sikur çizmet të qenë me lëkurë dreri, torbaza , apo valenki të zakonshme. Çizmet me gjysma kauçuku sikur janë tepër elegante... sikur nuk shkojnë. Pastaj ....

- Ej, dëgjo këtu, - një dorë më preku në sup.

U ktheva në mënyrë të tillë që të mund të shihja dhe çizmet, dhe arkën, në fundin e të cilës kishte pak kumbulla të thara, dhe komandandantët, dhe fytyrën e njeriut që më kishte kapur për supi. Ky ishte Andrej Bojko, mbikqyrësi i minierës sonë.

Dhe Bojko filloi të pëshpëriste me nxitim:

- M'i shit mua këto çizme. Do të jap paratë. Njëqind rubla. Pastaj ti nuk i shpie dot as deri në barakë, se t'i marrin, t'i rrëmbejnë ata, - dhe Bojko shënoi me gisht nga mjegulla e bardhë. - Kurse në barakë do të t'i vjedhin. Që natën e parë.

- Ti vetë ke për të m'i dërguar, - mendova me vete. - Mirë, më jep paratë.

- E sheh, ç'njeri jam unë! - Bojko numëroi paratë. - Nuk të gënjej, siç bëjnë të tjerët. Të thashë njëqind dhe ja tek po të jap njëqind. - Bojko kishte frikë se mos kishte dhënë më tepër.

I palosa paratë e fëlliqura më katërsh, më tetësh dhe i fsheha në xhepin e patanllonave. Kumbullat e thara i derdha nga arka në një xhaketë marinare, xhepat e së cilës i kisha hequr për të bërë qese duhani.

Do të blej gjalp! Një kilogram gjalp! Dhe do ta ha me bukë, me supë, me bollgur. Edhe sheqer! Edhe çantë do t'i marr ndonjërit, ndonjë torbë me lidhëse meshini. Çdo i burgosur që ka një farë dinjiteti mban patjetër një torbë të tillë. Vjedhësit nuk mbajnë torba.

U ktheva në barakë. Të gjithë ishin shtrirë në shtratin prej dërrase, vetëm Efremovi ishte ulur dhe kishte vënë duart në sobën që ishte duke u ftohur. Ai zgjatej me fytyrë nga ngrohtësia që po zhdukej, sikur të kishte frikë se mos e merrte ana dhe shkëputej nga soba.

- Përse nuk i hedh dru?

Erdhi dezhurni.

- Radhën e dezhurnit e ka Efremovi! Brigadieri më tha: le t'i marrë ku të dojë, mjafton që të ketë dru. Nuk të lë të flesh, kot e ke. Shko më mirë sa nuk është bërë vonë.

Efremovi u vërsul tek dera e barakës.

- Ku e ke pakon?

- Kishim gabuar...

Unë shkova me vrap në dyqan. Sharapenko, përgjegjesi i dyqanit, po tregtonte akoma. Në dyqan nuk kishte asnjeri.

- Shaparenko, unë dua bukë e gjalp.

- Do më marrësh në qafë ti mua,- tha Sharapenko.

- Na merr sa do. E sheh sa shumë para që kam?

- E sa mund të ketë një gallof si ti? Merr bukën e gjalpin shpejt dhe m'u hiq qafe.

Për sheqer harrova t'i them. Mora një kilogram gjalp. Një kilogram bukë. Do të shkoj tek Semjon Shejnini. Shejnini ishte ish referenti i Kirovit, që akoma nuk ishte pushkatuar në këtë kohë. Dikur kishim punuar bashkë në një brigadë, por fati na kishte ndarë.

Shejnini ishte në barakë.

- Eja të hamë. Bukë, gjalp.

Sytë e uritur të Shejninit fillun të shkëlqenin.

- Tani po vë ujë për t'u vluar...

- Nuk ka nevojë për ujë të vluar...

- Jo, jo. Ja në çast,- dhe u zhduk.

Në këtë çast dikush më goditi me një gjë të rëndë në kokë dhe kur unë u ngrita në këmbë, kur erdha në vete, çanta ishte zhdukur. Të gjithë ishin nëpër vendet e tyre dhe po më shikonin me një gëzim tërë inat. Kjo zbavitje ishte e cilësisë më të lartë. Në këto raste gëzimi ishte i dyfishtë: e para, sepse dikush e kishte pësuar, e dyta, sepse nuk e kisha pësuar unë vetë. Kjo nuk ishte zili, jo.

Nuk qava. Mezi kisha shpëtuar gjallë. Kanë kaluar tridhjetë vjet dhe më kujtohen fare mirë barraka gjysmë e errët, fytyrat e liga dhe të gëzuara të shokëve të mij, shkopi i lagur në dysheme, faqet e zbehta të Shejninit.

Shkova përsëri në dyqan. Nuk kërkova më gjalp, nuk kërkova as sheqer. Kërkova vetëm bukë, u ktheva në barakë, "shkriva" ca dëborë dhe fillova të zieja kumbulla të thara.

Baraka kishte rënë në gjumë - rënkonte, gërrhiste, kollitej. Ne ishim tre vetë që zienim pranë sobës secili gjënë e vet. Sincovi kishte vënë për të vluar një kore buke, që e kishte ruajtur nga dreka, pasi donte ta hante të zbutur, të ngrohtë dhe që të pinte pastaj me etje ujin e vluar prej dëbore, që vinte era shi dhe bukë. Kurse Gubarjovi kishte futur në gavetë ca gjethe lakre të ngrirë. Ky dredharak ishte me fat. Lakra lëshonte një aromë, si të ishte borshi më i mirë ukrainas! Kurse unë po zieja kumbullat e thara të pakos. Asnjëri prej nesh nuk mund të rrinte pa shikuar në enën e tjetrit.

Dikush e hapi me shqelm derën e barakës. Nga reja e avullit të ngrirë

dolën dy ushtarakë. Njëri më i ri, komandanti i kampit Kovalenko, tjetri më i vjetër, komandanti i minierës Rjabov. Rjabovi kishte mbathur çizme pilotësh, çizmet e mia! Me zor e kuptova se e kisha gabim, çizmet ishin të Rjabovit.

Kovalenko u turr drejt sobës, duke tundur qylykun që kishte sjellë me vete.

- Prapë i paskeni vënë kusitë! Ua tregoj unë tani kusitë! Ua tregoj unë si të mblidhni plehra këtu!

Kovalenko i rrëzoi përdhe kusitë me supë, koren e bukës dhe gjethet e lakrës, me kumbullat e thara dhe shpoi me qylyk fundin e çdo kusie.

Rjabovi ngrohte duart tek tubi i sobës.

- Deri sa ka kusi, ka edhe për të zjerë, - tha Kovalenko, duke i shkelur kusitë me këmbë.

Komandantët dolën dhe ne filluam të drejtojmë kusitë e shtypura dhe të mbledhim secili të veten: unë kumbullat, Sincovi bukën e njomur dhe pa formë, Gubarjovi copat që kishin mbetur nga gjethet e lakrës. I hëngrëm menjëherë, sepse vetëm kështu ishim më të sigurt.

Unë gëlltita disa kumbulla dhe fjeta. Kisha kohë që isha mësuar të më zërë gjumi para se të më ngroheshin këmbët. dikur nuk kisha mundur ta bëja një gjë të tillë, por përvoja, përvoja! Gjumi ishte si një farë harrimi.

Jeta po më kthehej si një ëndërr, përsëri u hapën dyert: ca shtëllunga të bardha avulli që ndereshin mbi dysheme dhe kishin arritur deri në murin më të largët të barakës; ca njerëz me xhupa të bardhë dhe të errët, që të mbytnin me erë nga që ishin të rinj dhe të papërdorur, dhe diçka e palëvizshme, por e gjallë dhe hungërritëse, që u shemb përdhe...

Dezhurni që përkulej në mëdyshje, por në një pozë tërë nderim para peliçeve të mbikqyrësve.

- Ky është i juaji? - dhe mbikqyrësi tregoi lëmshin e rreckave të fëlliqura në dysheme.

- Ky është Efremovi, - tha dezhurni.

- E mori vesh, besoj, se si vidhen drutë e botës

Efremovi për disa javë me radhë ndenji shtrirë pranë meje, deri sa e hoqën që andej dhe vdiq në qytezën e invalidëve. Atij i kishin "këputur kërthizën". Mjeshtër të kësaj pune në minierë kishte sa të donje. Ai nuk ankohej, rrinte shtrirë dhe rënkonte me zë të ulët.

SHIU

Ishte dita e tretë që ne po gërrmonim në një poligon të ri. Secili kishte frontin e vet dhe për tri ditë asnjëri nuk shkoi më thellë se një gjysmë metri. Asnjëri nuk kishte arritur deri në shkëmbin e ngrirë, megjithëse si qysqitë, ashtu dhe qylykët futeshin pa asnjë pengesë, gjë që ishte një rast i rrallë. Farkëtarët nuk kishin nevojë të "mprihnin" veglat, sepse punonte vetëm brigada jonë. E gjithë kjo ndodhte për shkak të shiut. Kishte tri ditë e tri netë që binte pa pushuar shi. Në tokën shkëmbore nuk mund ta kuptoje nëse shiu kishte një orë apo një muaj që binte. Një shi i imët dhe i ftohtë. Brigadat fqinje i kishin hequr nga puna prej kohësh dhe i kishin çuar në shtëpi, por ato ishin brigada të vjedhësve. Ne nuk kishim forca bile as për të patur zili.

Përgjegjësi i grupit me pelerinën e madhe prej mushamaje të lagur qull dhe me një kapuç me majë të mprehtë si piramidë vinte rrallë. Komanda kishte varur shpresa të mëdha tek shiu, tek kamxhikët e hollë e të kallkantë të ujit që binin mbi kurrizet tona. Kishim kohë që ishim lagur e bërë qull, nuk mund të them deri në këmishë të trupit, sepse këmisha ne nuk kishim fare. Llogaritja e fshehtë primitive e komandës ishte që të ftohtit dhe shiu të na detyronin të punonim. Por urrejtja për punën ishte akoma më e madhe dhe çdo mbrëmje përgjegjësi i grupit duke sharë e duke mallkuar lëshonte në gropën e frontit metrin e tij të drunjtë me shkallëzime të gdhendura. Roja i shoqërimit na ruante duke u fshehur nën "këpurdhë", një instalim i njohur mirë nëpër kampe.

Ne nuk mund të dilnim nga gropat e fronteve, sepse na pushkatonin menjëherë. Nga një front në tjetrin mund të lëvizte vetëm brigadieri ynë. Nuk mund t'i thërrisnim as njëri-tjetrit, sepse do të pushkatoheshim. Prandaj rrinim të heshtur, të futur deri në brez në dhe, në gropat e gurta, në frontet që shtriheshin si një varg i gjatë në bregun e një përroi të tharë.

Gjatë natës ne nuk arrinim t'i ternim xhaketat tona treçerekshe, kurse gjimnastjorkat dhe pantallonat i thanim natën me ngrohtësinë e trupit dhe arrinim gati-gati t'i thanim plotësisht

Sidoqë isha i uritur dhe i xhindosur, unë e dija se asgjë në botë nuk mund të më detyrojë të vras veten. Pikërisht në këtë kohë fillova të kuptoj thelbin e instinktit të madh të jetës, të asaj cilësie, me të cilën është i pajisur në shkallën më të lartë njeriu. Unë kisha parë se si drobiteshin dhe vdisnin kuajt tanë - nuk mund të shprehem ndryshe, nuk mund të përdor folje të

tjera. Kuajt nuk kishin asnjë dallim nga njerëzit. Ata vdisnin nga Veriu, nga puna tej fuqive, ushqimi i keq, rrahjet - dhe megjithëse të gjitha këto i kishin në një përpjestim shumë më të vogël se njerëzit - ata vdisnin më përpara se njerëzit. Dhe unë kuptova gjënë më kryesore, se njeriu u bë njeri jo sepse është një krijim i Zotit dhe pse kishte një thua çuditërisht të madh në çdo gisht të dorës. Por sepse ai ishte FIZIKISHT më i fortë, më i durueshëm se të gjitha kafshët, kurse më vonë sepse e detyroi fillesën e tij shpirtërore t'i shërbente fillesës fizike.

Ja për të gjitha këto rrija e mendoja për të qindtën herë në gropën time. Unë e dija se nuk do ta vras veten, sepse e kisha verifikuar forcën time jetësore. Në një gropë të tillë, vetëm se më të thellë, para disa kohësh isha përpjekur të gërrmoja me qylyk një shkëmb të madh. Për disa ditë me radhë u përpoqa ta çliroja me kujdes peshën e tij të tmerrshme. Nga kjo peshë e tmerrshme dhe e ligë desha të krijoja diçka të bukur, sikundër thotë një poet rus. Desha të shpëtoj jetën time, duke thyer këmbën. Ky ishte me të vërtetë një qëllim i bukur, një dukuri plotësisht e karakterit estetik. Guri duhej të rrëzohej dhe të më capërlonte këmbën. Dhe unë të bëhesha invalid për gjithë jetën! Kjo ëndërr e ethëshme ishte duke u përllogaritur dhe unë vetëm sa po bëja gati vendin ku të vendosja këmbën, përfytyrova lëvizjen e lehtë, me të cilën do ta kthej qylykun, dhe... shkëmbi do të bjerë. Dita, ora dhe minuta ishin caktuar dhe erdhën. Vendosa këmbën e djathtë nën shkëmbin e varur, mburra veten për qetësinë që po tregoja, ngrita dorën dhe e ktheva qylykun e vendosur nën shkëmb, si të ishte një levë. Dhe shkëmbi u rrokullis nëpër shpat në vendin e caktuar dhe të përllogaritur. Por as vetë nuk e di se si ndodhi, por unë e tërhoqa këmbën anash. Në gropën e ngushtë këmba u përndrydh. Dy mavijosje, tre gërvishtje - ky ishte i gjithë rezultati i kësaj pune të organizuar për bukuri.

Dhe e kuptova se nuk vlej të futem as në kategorinë e dëmtuesve të gjymtyrëve, as të vetëvrasësve. Nuk më mbetej gjë tjetër vetëm se të prisja gjersa një mossukses i vogël të zëvëndësohej me një sukses të vogël, gjersa mossuksesi i madh të ketë marrë fund. "Suksesi" më i afërt ishte mbarimi i ditës së punës, tre gëllënjka supë të ngrohtë, bile edhe sikur supa të jetë e ftohtë, ajo mund të ngrohet tek soba prej llamarine, aq më tepër që kusinë, një kuti konserve trilitroshe, e kam. Sa për të pirë një cigare, ose më mirë për të thithur disa herë një bisht cigareje, kam për t'i kërkuar dezhurnit të barakës, Stepanit.

Ja, pra, kështu, duke përzierë në tru çështjet "kozmike" me vogëlsirat, po prisja, i njomur deri në palcë, por i qetë. Mos ishin vallë këto arsyetime një

ushtrim i trurit? Në asnjë mënyrë. Të gjitha këto ishin të natyrshme, ato ishin vetë jeta. Unë e kuptoja se trupi, domethënë dhe qelizat e trurit marrin një ushqim të pamjaftueshëm, turi im ka kohë që jeton me një dietë urie dhe kjo në mënyrë të pashmangshme do të reflektohet me çmenduri, sklerozë të hershme ose me ndonjë gjë tjetër... Dhe ndjeja gëzim tek mendoja se nuk do të jem i gjallë, nuk do të jetoj dot deri sa të më zërë skleroza. Dhe shiu binte.

M'u kujtua gruaja që pati kaluar mbrëmë pranë nesh pa çarë kokën për thirrjet e rojes së shoqërimit. Ne e përshëndetëm atë dhe ajo na u duk bukuroshe, ishte gruaja e parë që shihnim pas tre vjetësh. Ajo na e bëri me dorë, tregoi qiellin, shënoi diku në një qoshe të horizontit dhe thirri: "Së shpejti, djema, së shpejti". Një ulurimë gëzimi u dëgjua si përgjigje. Unë nuk e pata parë më herë tjetër, por gjatë të gjithë jetës e kam kujtuar, si diti ajo të na kuptonte dhe të na ngushëllonte! Ajo tregoi me dorë nga qielli duke mos patur parasysh jetën e përtejme. Jo, ajo po na tregonte vetëm se dielli i padukshëm po varej drejt perëndimit dhe së shpejti mbaron dita jonë e punës. Ajo na përsëriti në mënyrën e saj fjalët e Gëtes për majat e maleve. Për mënçurinë e kësaj gruaje të thjeshtë, të një ish-prostitute apo që ende ishte prostitutë, sepse asnjë grua tjetër, përveç prostitutave, nuk kish atëherë ndër këto vise, ja, pra, për mënçurinë e saj, për madhështinë e zemrës së saj isha duke menduar unë dhe fëshfërima e shiut ishte një sfond i mirë tingëllor për këto mendime. Bregu shkëmbor i përhimët, malet e përhimta, shiu i përhimët, qielli i përhimët, njerëzit me rroba të grisura dhe të përhimta - të gjithë ishin shumë të butë, të harmonizuar shumë mirë njëri me tjetrën. Të gjithë formonin njëfarë harmonie të vetme ngjyrash, një harmoni që dukej sikur ishte krijuar nga djalli.

Dhe në këtë çast u dëgjua një britmë e dobët nga gropa fqinje. Për fqinj kisha një farë Rozovski, një agronom i moshuar, dijenitë e mëdha të të cilit për specialitetin, sikundër dhe dijenitë e mjekëve, inxhinjerëve, ekonomistëve nuk mund të gjenin këtu aplikim. Ai më thirri me emër dhe unë iu përgjigja, pa i kushtuar vëmëndje xhestit kërcënues të rojes së shoqërimit që nga larg, nga poshtë "këpurdhës".

- Më dëgjoni, - thërriste ai, - më dëgjoni! Kam kohë që e kam menduar! Unë e kam kuptuar se jeta nuk ka kuptim... Nuk ka ...

Atëherë unë kërceva jashtë gropës sime dhe shkova me vrap pranë tij, para se ai t'u vërsulej rojeve të shoqërimit. Të dy rojet e shoqërimit po afroheshin.

- Ai është i sëmurë, - thashë unë.

Në këtë kohë u dëgjua sirena e largët, e shurdhuar nga shiu, dhe ne filluam të viheshim në rresht.

Unë pata punuar edhe për një farë kohe me Rozovskin, derisa ai u hodh nën rrotat e një vagoni të ngarkuar që po zbriste nga mali. Ai futi këmbën në rrotë, por vagoni e kapërceu, bile nuk i la asnjë mavijosje. Megjithatë, kundër tij nisën një "proces" për tentativë vetëvrasjeje, ai u dënua dhe ne u ndamë, sepse ka një rregull që pas gjyqit i dënuari nuk dërgohet kurrë në vendin e mëparshëm. Hetuesi, dëshmitarët kanë frikën e hakmarrjes në "gjaknxehtësi e sipër". Ky është një rregull i mençur. Por në lidhje me Rozovskin ai edhe mund të mos zbatohej.

"KANTI"

Sopat ishin të bardhë, me një nuancë të kaltëreme, sikur të ishin koka prej sheqeri. Të rrumbullaktë dhe të xhveshur, ata ishin të mbuluar me një shtresë të hollë dëbore që ishte ngjeshur nga erërat. Nëpër gryka dëbora ishte e thellë dhe e ngurtësuar, bile mund ta mbante edhe njeriun, kurse në shpatet e sopave sikur fryhej në formën e disa flluskave të mëdha. Këto ishin kaçube pishe, që ishin shtrirë përtokë për të kaluar gjumin e dimrit para se të binte dëbora e parë. Pikërisht për ato kishim nevojë.

Nga të gjithë drunjtë e veriut më shumë nga të gjithë kisha qejf pishën e veriut, të quajtur kedraç.

Prej kohësh e kisha kuptuar dhe më ishte e shtrenjtë ajo ngucje për t'u patur zili, me të cilën natyra e varfër e veriut përpiqej të ndante me njeriun, që ishte po aq i varfër sa edhe ajo, atë pasuri të vogël që kishte - të lulëzonte sa më parë për të me të gjitha ngjyrat. Brenda javës ndodhte që çdo gjë lulëzonte plotësisht, ndërsa brenda një muaji me të nisur vera malet, të ndritura nga rrezet e diellit që pothuajse nuk kishte të perënduar, përskuqnin nga belushi dhe nxinin nga borronicat në ngjyrë të kaltërt të errët. Nëpër kaçubat e ulta, bile s'kishte nevoje të ngrije as krahun, mbushej dora me kokrrat e mëdha, të verdha të vollës. Kishte dhe trëndafila të egjër me erë mjalti. Petalet ngjyrë rozë të trëndafilit të egër ishin këtu të vetmet lule që vinin era lule, ndërsa të gjitha l